İşgal devletinin Kudüs’ü ve sakinlerini kuşatmak için kullandığı baskı araçları “çeşitlilik” göstermektedir. 1967 yılında şehrin doğu kesiminin işgal edilmesinden bu yana işgalciler, Kudüs’ü Filistin çevresinden, coğrafi ve demografik uzantılarından ayırarak açık bir şehirden kuşatılmış bir şehre dönüştürmüştür.
Beş on yılı aşkın bir süredir bu ayrıştırma politikası; askeri kontrol noktalarını, şehir etrafında yaklaşık 142 kilometre uzanan Ayrım Duvarı’nı, geçici barikatları ve Yahudi bayramları ile özel günlerinde şehrin bağlantılarını kesmeyi kapsayan entegre bir sisteme dönüşmüştür.
Oldubittiye getirme politikası ve işgal makamlarının sahip olduğu aşırı güç kullanımı nedeniyle bu sistem; Kudüs’ü çevresinden izole etmenin, şehri Yahudileştirmenin, sakinleri üzerinde baskı kurmanın ve onları gönüllü göçe zorlamak amacıyla günlük yaşamlarını karmaşıklaştırmanın ana araçlarından biri haline gelmiştir.
Bu çalışma, söz konusu kontrol noktalarının işlevini deşifre etmeyi ve bunların Kudüslülerin ve Kudüs’e gelenlerin yaşamları üzerindeki doğrudan yansımalarını izlemeyi amaçlamaktadır.
Kontrol Noktaları Güvenlikten Çok Daha Fazlası
İşgalci “güvenlik” birimleri tarafından işgal altındaki Kudüs etrafında kurulan kontrol noktalarının dağılımı; işgalin şehri ve sakinlerini yok etme, hem gündelik yaşamda şehir içindeki hareketlerini hem de şehre giriş-çıkışlar üzerinden şehir dışındaki hareketlerini kontrol etme çabasına işaret etmektedir. Aşağıdaki maddelerle bu kontrol noktalarıyla bağlantılı en öne çıkan hedefleri şöyle sıralayabiliriz:
1) Coğrafi ve Demografik Ayrıştırma: Kontrol noktaları Kudüs’ü Batı Şeria’daki Filistin çevresinden ayırmakta ve Batı Şeria’nın kendisini kuzey, güney ve orta bölgeler olarak birbirinden koparmaktadır. Batı Şeria’nın güneyinde yaşayanların Kudüs, Ramallah ve kuzey şehirlerine ulaşması için neredeyse tek yol olan Vadi en-Nar Kontrol Noktası’nda durum böyledir.
2) Hareket ve Davranış Kontrolü: Kontrol noktaları, özellikle cuma günleri ve ribat dönemlerinde Mescid-i Aksa’ya namaz kılmaya gelenler başta olmak üzere, işgal altındaki Kudüs’e giren ve çıkan Filistinlilerin akışını denetler. İşgalcilerin özel izin alma şartı getirmesiyle birlikte bu noktalardan geçmek, Filistinliler için zaman ve emek kaybına neden olan bir durak haline gelmiş ve işgalcilerin şehre gelenlerin sayısını kontrol etmesine imkan tanımıştır.
3) Araziye El Koyma: Bazı kontrol noktalarının kurulmasına veya taşınmasına geniş çaplı Filistin arazilerine el konulması eşlik etmektedir. Mayıs 2025’te işgal makamlarının el-Velece Kontrol Noktası’nı köy arazisinin 2 kilometre içine taşımasıyla yaklaşık iki bin dönüm tarım arazisine el konulmuş ve bölge halkının Ayn el-Haniyye pınarına erişimi engellenmiştir.
Kudüs Kuşatması: “İsrail” Kontrol Noktaları ve Güvenlik Bariyeleri
Bu kontrol noktalarının hedeflerinin çeşitliliği ve sayılarının çokluğuyla birlikte, kontrol noktası türleri arasında ayrıma gidilebilir: Bunlardan en belirgin olanı Kudüs ile coğrafi uzantısı arasını ayıranlardır. İkinci tür, Filistin bölgeleri arasındaki bağı kesen kontrol noktalarıdır. Üçüncüsü ise işgal altındaki Kudüs’ün içinde; Eski Şehir ve çevresinde, Mescid-i Aksa’ya çıkan sokaklarda ve kapılarının önünde, ayrıca özel günlerde, bayramlarda veya gerilimin tırmandığı dönemlerde Filistin mahallelerinin girişlerinde yoğunlaşan kontrol noktalarıdır. Buna sokaklarda ve çeşitli Filistin mahallelerinde aniden kurulan seyyar kontrol noktaları da dahildir.
İşgal Altındaki Kudüs ile Coğrafi Uzantıları Arasını Ayıran Kontrol Noktaları
Bu kontrol noktaları, Filistinlilerin işgal altındaki Kudüs’e giriş ve çıkışlarını kontrol eden ana kapıları oluşturur. Buralardaki geçiş hareketleri sıkı arama prosedürlerine ve izinlere tabidir.
Kalandiya Kontrol Noktası, Ramallah’ı, Kalandiya Mülteci Kampı’nı ve Kafr Akab’ı işgal altındaki Kudüs’ten ayırdığı için bu kontrol noktalarının en büyüğü ve en kalabalığı sayılır; 2001 yılı sonlarından itibaren devasa bir askeri geçide dönüşmüştür.
Şufat Kontrol Noktası da öne çıkmaktadır; 2009 yılında geçici bir kontrol noktasından Şufat Mülteci Kampı’nı ve Dahiyet es-Selam’ı şehirden izole eden adeta bir sınır kapısına dönüşmüştür. Buranın kapatılması veya işleyişinin durdurulması binlerce Kudüslünün hayatını felç etmektedir.
Hizma Kontrol Noktası da kuzeydoğu tarafında benzer bir rol oynamaktadır; beldeyi Kudüs’ten ayırır ve yerleşimciler, Kudüslüler ve turist otobüsleri tarafından kullanılır. Çevresinde sık sık baskınlar ve gözaltılar kaydedilmektedir.
Doğu ve güney tarafında ise şehrin girişlerini başka bir kontrol noktası grubu denetler. Bunların en öne çıkanı, ez-Zaim köyünü Kudüs’ten ayıran ve esas olarak araç geçişine tahsis edilen ez-Zaim Kontrol Noktası ile el-Eyzariyye’yi et-Tur’a bağlayan ve geçişi yalnızca izin sahipleriyle sınırlı olan el-Eyzariyye (az-Zaytouna) Kontrol Noktası’dır.
Güneyde ise 300 (Rahel Kubbesi) Kontrol Noktası, Beytüllahim ile Kudüs arasındaki ana geçiş noktasıdır ve en kalabalık kontrol noktalarından biri olarak sınıflandırılır. Tüne Kontrol Noktası ise Filistinlilerin geçişini kısıtlarken esas olarak yerleşimcilerin hareketini kolaylaştırır.
Yukarıdakilere ek olarak Şeyh Saad ve Cliff Otel kontrol noktaları, Duvar’ın arkasında izole kalmış bölgelerin sakinlerine sıkı kısıtlamalar getirmekte, hatta buralardan geçişler sadece belirli gruplarla sınırlandırılmaktadır.
Çevreyi Kontrol Eden ve Batı Şeria Vilayetlerini Birbirine Bağlayan Kontrol Noktaları
İşgal makamları, şehre girişi denetleyen kontrol noktalarının yanı sıra farklı bir işlev gören kontrol noktaları da kurmuştur. Bunlar sadece Kudüs’e erişimi denetlemekle kalmaz, aynı zamanda Batı Şeria şehirleri arasındaki ulaşım hareketini de kontrol ederek Kudüs’ün Filistin çevresinden izolasyonunu pekiştirir.
Vadi en-Nar Kontrol Noktası bu kontrol noktalarının en belirgin olanıdır; Kudüs’ün güneydoğusunda yer alır ve her gün binlerce aracın ve yolcunun hareketini arama prosedürleri ve tekrarlanan kapatmalarla denetler. Yayaların özel izin olmadan buradan geçişi engellenmektedir.
İşgal Altındaki Kudüs İçi Kontrol Noktaları
Şehrin kendi içinde; özellikle Eski Şehir kapılarında (Şam Kapısı, Sahira Kapısı, Esbat Kapısı, Halil Kapısı b.), Mescid-i Aksa çevresinde buraya giden yollarda ve kapılarının önünde bulunur. Ayrıca özel günlerde, bayramlarda veya gerilimin tırmandığı dönemlerde Filistin mahallelerinin girişlerinde konuşlanan sabit veya geçici güvenlik noktaları olarak çeşitlilik gösterir. Bu kategori, farklı Filistin sokaklarında ve mahallelerinde aniden kurulan seyyar kontrol noktalarını da kapsar.
Kontrol Noktasında Günlük Yaşam: Zaman ve Onur
Filistinli kaynaklar ve medya kuruluşları tarafından belgelenen saha tanıklıkları, Filistinlilerin bu güvenlik sistemi nedeniyle maruz kaldığı günlük baskının boyutunu ortaya koymaktadır. Ekim 2023’te Gazze’deki soykırım savaşının başlamasından bu yana işgal makamları, Batı Şeria’dan gelen Müslümanların Kudüs’e ulaşımına yönelik kısıtlamaları sıkılaştırmıştır. Birçok kişi örneğin cuma namazını eda etmek ve Aksa’ya ulaşmayı garantilemek için sabahın ilk saatlerinde evlerinden çıkmak zorunda kalmaktadır. Bazı kontrol noktalarında bekleme süreleri tek yönde yaklaşık 4 saate kadar uzamaktadır. Bunun yanı sıra kontrol noktalarının özellikle Batı Şeria’dan gelen işçi ve çalışanların ulaşımı üzerinde büyük etkileri olmuş, birçoğu işgalcilerin uygulamaları nedeniyle Kudüs’teki işlerini kaybetmiştir.
İşgalcilerin bu kontrol noktalarındaki tutumları incelendiğinde; buraların güneş altında uzun süre bekletme, aşağılayıcı aramalar, üstenci muamele ve hakaretler yoluyla Filistinlilere yönelik toplu eziyet duraklarına dönüştüğü görülmektedir. Bu noktalar, en ufak bir şüphe durumunda Filistinlilerin gözaltına alındığı ve doğrudan idari tutukluluğa sevk edildiği yerler haline gelmiştir. Son olarak harcanan zamana hiç aldırış edilmemekte, işgal makamları saatlerdir kontrol noktası önünde bekleyenlerin geçişine izin vermeden kontrol noktasını kasten kapatmaktadır.
Sonuç olarak kontrol noktaları ve güvenlik bariyerleri sistemi, işgal altındaki Kudüs’ü kuşatmakta ve şehri izole etmektedir. Geçtiğimiz yıllarda Kudüslülerin ulaşımını, yaşam ve iş detaylarını zorlaştırmış; Kudüs içinde, şehre ve şehirden yapılan ulaşımı bir çile, zaman ve onur tüketme sürecine dönüştürmüştür. Bu durum, işgalcilerin Kudüs ve çevresindeki yaşamı katlanılmaz bir yük haline getirme çabası bağlamında gerçekleşmektedir. İşgalin güvenlik birimlerinin bu noktalarda uyguladığı aşırı güç ve zorbalığa rağmen, bu kontrol noktaları unsurları tam bir ayrıştırma politikasının şahidi olmaya devam etmektedir.
Bu yazı Kudüs Araştırmaları Uzmanı Ali İbrahim tarafından kaleme alınmıştır, çevirisi Kudüs’te Bugün ekibi tarafından yapılmıştır.